108 rocznica odzyskania przez Polskę Niepodległości

Przez 123 lata Polska była wymazana z mapy Europy. Nie udało się jednak wymazać jej z serc Polaków. Kiedy w 1795 roku Rosja, Prusy i Austria dokonały III rozbioru Rzeczypospolitej. Suwerenne państwo polskie przestało istnieć, a jego ziemie znalazły się pod panowaniem trzech mocarstw zaborczych. Rozpoczął się trwający ponad wiek okres niewoli, podczas którego zaborcy podejmowali liczne próby wynarodowienia polskiego społeczeństwa. Ograniczano używanie języka polskiego, prześladowano działaczy patriotycznych, likwidowano polskie instytucje i narzucano obcą administrację. Polska przetrwała jednak w rodzinnych domach, literaturze i pieśniach. Przetrwała w polskiej mowie, przekazywanych z pokolenia na pokolenie tradycjach oraz pamięci o dawnej Rzeczypospolitej. Żyła dzięki ludziom, którzy nie pozwolili, aby kolejne pokolenia zapomniały, kim są i skąd pochodzą.

Droga do odzyskania wolności była długa i krwawa. Wiodła przez Legiony Polskie we Włoszech, nadzieje związane z epoką napoleońską, powstanie listopadowe i styczniowe, a także przez emigrację, więzienia, konfiskaty majątków oraz zesłania na Syberię. Prowadziła również przez codzienną, cichą pracę nauczycieli, duchownych, pisarzy i rodzin, które broniły polskości wtedy, gdy otwarta walka nie była możliwa. W zaborze rosyjskim Polacy sprzeciwiali się rusyfikacji. W zaborze pruskim przeciwstawiali się germanizacji, bronili polskiej ziemi, organizowali strajki szkolne oraz tworzyli banki i towarzystwa gospodarcze. W Galicji, korzystając z przyznanej jej autonomii, rozwijali polską kulturę, naukę, szkolnictwo i życie polityczne. Każda z tych form oporu była częścią tej samej walki o przetrwanie narodu. W okresie zaborów pojawiały się również polskie organizmy państwowe, takie jak Księstwo Warszawskie oraz Królestwo Polskie. Żaden z nich nie oznaczał jednak trwałego odzyskania pełnej suwerenności. Mimo to dawały one nadzieję, podtrzymywały tradycje państwowe i pozwalały zdobywać doświadczenie potrzebne przyszłej, niepodległej Rzeczypospolitej.

Gdy w 1914 roku wybuchła I wojna światowa, państwa zaborcze stanęły przeciwko sobie. Polacy znaleźli się w armiach walczących po różnych stronach frontu, niekiedy zmuszeni do bratobójczej walki. Jednocześnie konflikt stworzył szansę, na którą czekały całe pokolenia. Polskie formacje wojskowe, działalność polityczna i dyplomatyczna oraz konsekwentne przypominanie światu o sprawie polskiej sprawiły, że odrodzenie niepodległej Rzeczypospolitej stawało się coraz bardziej realne. Walka o wolność miała wielu bohaterów i przybierała rozmaite formy. Józef Piłsudski tworzył Legiony Polskie i przygotowywał kadry przyszłego Wojska Polskiego. Roman Dmowski zabiegał na arenie międzynarodowej o uznanie polskich interesów. Ignacy Jan Paderewski wykorzystywał swoją światową sławę, aby pozyskiwać poparcie dla sprawy polskiej. Wincenty Witos, Ignacy Daszyński, Wojciech Korfanty oraz tysiące żołnierzy, polityków, dyplomatów i społeczników współtworzyli dzieło odrodzenia państwa. Niepodległość nie była, bowiem zasługą jednej osoby ani jednego środowiska. Była wspólnym osiągnięciem wielu ludzi, często różniących się poglądami, lecz połączonych pragnieniem odbudowy wolnej Polski.

Jesienią 1918 roku rozpadały się Austro-Węgry, Niemcy stały na krawędzi klęski, a pogrążona w rewolucji Rosja utraciła dawną pozycję. Wszystkie trzy mocarstwa zaborcze zostały osłabione, a Polacy przystąpili do przejmowania władzy i tworzenia własnych instytucji państwowych. 7 października 1918 roku Rada Regencyjna wydała orędzie „Do Narodu Polskiego”, w którym proklamowała powstanie niepodległego państwa polskiego. W kolejnych tygodniach polskie ośrodki władzy powstawały również w Cieszynie, Krakowie i Lublinie. W nocy z 6 na 7 listopada w Lublinie utworzono Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego. 10 listopada 1918 roku do Warszawy przybył uwolniony z internowania w twierdzy magdeburskiej Józef Piłsudski. Następnego dnia Rada Regencyjna przekazała mu władzę wojskową i naczelne dowództwo nad podległymi jej wojskami polskimi. Tego samego dnia w Compiègne zawarto rozejm kończący działania wojenne na froncie zachodnim I wojny światowej. W Warszawie Polacy rozbrajali żołnierzy niemieckich, przejmowali urzędy i magazyny wojskowe. Rodziła się polska administracja, organizowano odradzające się Wojsko Polskie, a wolność, o której śniły całe pokolenia, stawała się rzeczywistością. 14 listopada Rada Regencyjna rozwiązała się i przekazała Józefowi Piłsudskiemu pełnię zwierzchniej władzy państwowej. 22 listopada 1918 roku objął on funkcję Tymczasowego Naczelnika Państwa.

Po 123 latach niewoli odradziła się niepodległa Polska. Nie był to jednak rezultat pojedynczego wydarzenia ani decyzji podjętej jednego dnia. Odzyskanie niepodległości stanowiło proces rozłożony w czasie. 11 listopada stał się jego symboliczną datą, łączącą odzyskanie państwowości z zakończeniem działań wojennych na froncie zachodnim oraz przejęciem przez Józefa Piłsudskiego zwierzchnictwa nad polskim wojskiem. Radość z odzyskanej wolności mieszała się jednak z ogromem wyzwań. Odrodzone państwo powstawało z ziem, które przez dziesięciolecia należały do trzech różnych mocarstw. Obowiązywały na nich odmienne prawa, waluty oraz systemy administracyjne. Różniła je infrastruktura gospodarcza, poziom rozwoju i sieć komunikacyjna. Trzeba było stworzyć wspólne instytucje, odbudować gospodarkę, zorganizować armię i wywalczyć granice.

Dziś obchodzimy 108. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości. To dzień pamięci o wszystkich, którzy przez 123 lata nie pozwolili umrzeć nadziei. O powstańcach, legionistach i żołnierzach, ale także o nauczycielach prowadzących tajne lekcje, matkach uczących dzieci polskiej mowy, pisarzach podtrzymujących narodowego ducha oraz społecznikach budujących siłę polskiego społeczeństwa. To święto ludzi, którzy wierzyli w Polskę nawet wtedy, gdy nie było jej na mapach. Wielu z nich nie doczekało dnia wolności. Umierali na polach bitew, ginęli podczas powstań, cierpieli w więzieniach i na zesłaniu. Inni przez całe życie wykonywali codzienną, pozornie niewidoczną pracę, dzięki której polskość mogła przetrwać.

Niech 108. rocznica odzyskania niepodległości stanie się dla nas nie tylko powodem do dumy, lecz także chwilą głębokiej refleksji. Wolność wymaga odpowiedzialności, jedności oraz troski o państwo, które pozostawimy następnym pokoleniom. Pamiętajmy o tych, którzy nie doczekali wolnej Polski, ale nigdy nie przestali w nią wierzyć.