87. rocznica agresji ZSRR na Polskę

17 września 1939 roku, gdy Rzeczpospolita Polska od ponad dwóch tygodni prowadziła wojnę obronną przeciwko III Rzeszy, jej wschodnią granicę przekroczyły oddziały Armii Czerwonej. Polska, walcząca z niemieckim najeźdźcą od 1 września, została zaatakowana przez drugiego agresora.

Agresja będąca następstwem porozumienia dwóch totalitaryzmów

Sowiecka napaść nie była działaniem przypadkowym, stanowiła realizację ustaleń tajnego protokołu do paktu Ribbentrop-Mołotow, zawartego 23 sierpnia 1939 roku pomiędzy III Rzeszą a Związkiem Socjalistycznych Republik Sowieckich. Porozumienie wyznaczało niemiecką i sowiecką strefę interesów w Europie Środkowo-Wschodniej oraz otwierało drogę do podziału terytorium Rzeczypospolitej pomiędzy oba totalitarne państwa. Agresja nastąpiła bez wypowiedzenia wojny. Władze sowieckie usiłowały uzasadnić wkroczenie Armii Czerwonej twierdzeniem o rzekomym upadku państwa polskiego i nieistnieniu jego władz. Notę zawierającą takie uzasadnienie przedstawiono w nocy z 16 na 17 września ambasadorowi Rzeczypospolitej Polskiej w Moskwie, który odmówił jej przyjęcia. Polska nadal posiadała legalne władze państwowe, a jej siły zbrojne prowadziły działania obronne. Do walki z sowieckim najeźdźcą stanęły przede wszystkim oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza oraz inne jednostki Wojska Polskiego znajdujące się na wschodnich terenach kraju. Możliwości obronne KOP były wówczas znacznie ograniczone. Przed rozpoczęciem wojny część żołnierzy oraz uzbrojenia tej formacji skierowano na zachód, gdzie przygotowywano się do odparcia niemieckiej agresji. Pomimo przewagi przeciwnika polscy żołnierze podejmowali walkę w obronie granic i suwerenności Rzeczypospolitej.

Okupacja, aneksja i sowietyzacja ziem wschodnich

Sowieckie uderzenie miało daleko idące konsekwencje polityczne, militarne i społeczne. Przyspieszyło podbój Polski, prowadząc do zajęcia jej wschodnich województw. Następstwem agresji była okupacja i aneksja wschodnich ziem II Rzeczypospolitej przez Związek Sowiecki. Wraz z wkroczeniem Armii Czerwonej rozpoczęła się intensywna sowietyzacja zajętych terenów. Władze okupacyjne przystąpiły do likwidowania polskich instytucji państwowych i społecznych, narzucania sowieckiego systemu politycznego oraz podporządkowywania życia publicznego nowej administracji. Działaniom tym towarzyszyły nacjonalizacja przemysłu, przejmowanie prywatnego majątku, przymusowe kierowanie do pracy oraz pobór mieszkańców anektowanych ziem do Armii Czerwonej.

Represje, deportacje i zbrodnia katyńska

Jednym z zasadniczych celów polityki okupanta było usunięcie przedstawicieli środowisk uznawanych za potencjalne zagrożenie dla systemu sowieckiego. Podstawowymi formami prześladowań stały się aresztowania, osadzanie w więzieniach i obozach, konfiskata mienia oraz deportacje w głąb Związku Sowieckiego. W latach 1939–1941 władze sowieckie przeprowadziły cztery masowe deportacje ludności cywilnej z anektowanych terenów II Rzeczypospolitej. Według ostrożnych szacunków przytoczonych przez IPN różnymi formami represji objęto prawie pół miliona obywateli polskich. Ustalenie pełnej liczby osób deportowanych oraz ofiar śmiertelnych pozostaje jednak trudne ze względu na niepełność zachowanej dokumentacji. Deportowani byli pozbawiani domów i majątku. Trafiali do odległych regionów Związku Sowieckiego, gdzie byli zmuszani do życia i pracy w niezwykle trudnych warunkach. Wielu zesłańców zmarło wskutek niedożywienia, chorób i wyczerpania. Dla setek tysięcy obywateli Rzeczypospolitej sowiecka agresja oznaczała rozłąkę z bliskimi, więzienie, zesłanie, przymusowe wygnanie, a w wielu przypadkach także śmierć. Kulminacją sowieckich represji wymierzonych w obywateli II Rzeczypospolitej stała się zbrodnia katyńska. Na podstawie decyzji Biura Politycznego Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) z 5 marca 1940 roku zamordowano polskich jeńców przetrzymywanych w obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie, a także więźniów osadzonych na terenach sowieckiej Ukrainy i Białorusi.

Uderzenie w polską państwowość, kulturę i tożsamość

Sowiecka okupacja była wymierzona nie tylko w obywateli, lecz także w fundamenty polskiej państwowości i tożsamości narodowej. Likwidowano polskie instytucje, podporządkowywano szkolnictwo i życie społeczne, a z przestrzeni publicznej usuwano świadectwa polskiego dziedzictwa. Działania te miały ułatwić trwałe włączenie zajętych terenów do państwa sowieckiego i podporządkowanie ich mieszkańców nowemu systemowi. Szczególne miejsce w pamięci narodowej zajmują Sybiracy, deportowani, więźniowie oraz wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, którym odebrano możliwość życia w rodzinnych stronach i wolnej Ojczyźnie. Ich losy przypominają o skali sowieckiego terroru, ale również o odwadze, solidarności i determinacji w zachowaniu narodowej tożsamości.

Pamięć i odpowiedzialność za prawdę historyczną

Pamięć o agresji z 17 września obejmuje zarówno żołnierzy walczących z najeźdźcą, jak i ludność cywilną dotkniętą późniejszymi prześladowaniami. To pamięć o poległych w obronie granic, zamordowanych, więzionych, deportowanych oraz pozbawionych rodzinnych domów. To również pamięć o tych, którzy pomimo terroru i przymusowego wykorzenienia zachowali przywiązanie do Rzeczypospolitej i przekazali kolejnym pokoleniom świadectwo swoich doświadczeń.